Zihin Kuramı ve
Sosyal Beceri Eğitimi
Arkadaşlık kurmakta ve sürdürmekte zorlanan, karşısındakinin ne hissettiğini ya da ne düşündüğünü anlamakta güçlük yaşayan çocuklarla Zihin Kuramı temelli sosyal beceri çalışmaları yürütüyorum.
Kısa Bilgi
- Kimler için
- Arkadaşlık, duygu okuma ve sosyal durumları yorumlamada zorlanan çocuklar
- Yaklaşım
- Zihin Kuramı — sosyal biliş basamaklarının sırayla çalışılması
- Ne çalışılır
- Duygu tanıma, bakış açısı alma, niyet okuma, sosyal problem çözme, arkadaşlık becerileri
- Çalışma biçimi
- Birebir, çocuğun evinde, senaryo ve oyun temelli
- Ön koşul
- Tanı gerekmez; otizm tanısı olan ve olmayan çocuklarla çalışılır
- İletişim
- WhatsApp veya iletişim formu
Bu sayfa şu durumlar için
Çocuğunuzda aşağıdakilerden birini fark ettiyseniz doğru yerdesiniz:
- Arkadaşlık kuramıyor ya da kurduğu arkadaşlığı sürdüremiyor
- Karşısındakinin ne hissettiğini anlamıyor
- Şakaları ve espriyi anlamıyor, her şeyi gerçek anlamıyla alıyor
- Sosyal ortamlarda ne yapacağını bilemiyor
- Arkadaşlarıyla sürekli sorun yaşıyor
- Başkasının ne düşündüğünü tahmin edemiyor
- Konuşmayı başlatıyor ama sürdüremiyor
Zihin kuramı nedir?
Zihin kuramı, bir insanın karşısındakinin kendisinden farklı düşünceleri, duyguları, niyetleri ve bilgileri olabileceğini kavrayabilmesidir. Kulağa soyut gelir ama günlük hayatın tamamı bunun üzerine kuruludur.
Bir çocuk 'annem bunu bilmiyor, ona anlatmalıyım' diyebiliyorsa; arkadaşının üzgün olduğunu yüzünden çıkarabiliyorsa; şakanın gerçek olmadığını anlayabiliyorsa zihin kuramı çalışıyor demektir. Bu beceri tipik gelişimde 4-5 yaş civarında belirginleşir; bazı çocuklarda ise kendiliğinden gelişmez ve öğretilmesi gerekir.
Neden 'kaba' ya da 'umursamaz' görünüyor?
Bu, ailelerin en çok yaralandığı yanlış anlaşılmadır. Karşısındakinin duygusunu fark etmeyen bir çocuk çoğu zaman duyarsız değildir — o duyguyu okuyamıyordur.
Aynı şekilde sözü kesen, sırasını beklemeyen ya da uygunsuz bir şey söyleyen çocuk terbiyesiz değil, o anki sosyal kuralı çözemeyen çocuktur. Bu ayrım önemlidir, çünkü ceza ve uyarı bu tabloyu düzeltmez; beceri öğretilmeden davranış değişmez.
Basamaklar hâlinde ne çalışılır?
- Duygu tanıma: yüz ifadelerinden, ses tonundan ve bağlamdan duyguyu okumak
- Duygunun nedenini anlama: 'neden üzüldü?' sorusunu yanıtlayabilmek
- Bakış açısı alma: aynı olayın karşıdakine nasıl göründüğünü düşünebilmek
- Niyet okuma: kazayla mı yapıldı, bilerek mi — ayırt edebilmek
- Mecaz ve şaka: söylenenin gerçek anlamının dışına çıkabilmek
- Sosyal problem çözme: zor bir durumda birden fazla çözüm üretebilmek
- Arkadaşlık becerileri: oyuna katılma, sıra alma, uzlaşma, anlaşmazlığı onarma
Bu basamaklar sırayla ilerler. Duyguyu tanıyamayan bir çocuğa bakış açısı alma çalıştırmak sonuç vermez.
Birebir mi, grup mu?
Sık sorulan bir sorudur ve cevabı sırayla ilgilidir. Sosyal beceri sonuçta bir grupta kullanılacaktır, ancak beceri önce güvenli ve yavaş bir ortamda öğrenilmelidir.
Birebir çalışmada senaryolar, resimli durumlar, oyun ve rol değiştirme kullanılarak beceri kurulur. Beceri oturduktan sonra doğal ortamlarda — okulda, parkta, akraba ziyaretinde — kullanılması hedeflenir. Aileye bu aktarım için somut öneriler veriyorum.
Otizm tanısı şart mı?
Hayır. Zihin kuramı ve sosyal beceri çalışmaları otizm spektrumundaki çocuklarda sık gerekir, ancak yalnızca onlara özgü değildir.
Sosyal ipuçlarını okumakta zorlanan, akranlarıyla sürekli çatışan ya da grupta kaybolan tanısız çocuklar da bu çalışmadan belirgin fayda görür. Otizmle ilgili genel çalışma yaklaşımımı otizm ve DIR/Floortime sayfasında anlattım.
Zihin Kuramı ve Sosyal Beceriler Hakkında Merak Edilenler
Çocuğum arkadaşlık kuramıyor, ne yapmalıyım?
Arkadaşlık tek bir beceri değil, bir beceri zinciridir: oyuna katılma, ortak ilgi bulma, sıra alma, uzlaşma ve anlaşmazlığı onarma. Çocuk bu zincirin genellikle belirli bir halkasında takılır.
İlk adım hangi halkada takıldığını görmektir. 'Arkadaş edin' demek işe yaramaz; eksik olan basamak öğretilmelidir. Çalışma birebir başlar, beceri oturunca doğal ortama aktarılır.
Çocuğum şakaları anlamıyor, her şeyi gerçek anlamıyla alıyor
Bu, zihin kuramının mecaz ve ima basamağıyla ilgilidir. Şakayı anlamak, söylenen sözün gerçek anlamının dışında bir niyet taşıdığını fark etmeyi gerektirir.
Bu beceri öğretilebilir. Deyimler, abartılı ifadeler ve basit şakalar üzerinden kademeli çalışılır; önce 'bu gerçek mi, şaka mı?' ayrımı, sonra karşıdakinin niyetini okuma çalışılır.
Çocuğum karşısındakinin duygusunu anlamıyor, duyarsız mı?
Büyük ihtimalle duyarsız değil, duyguyu okuyamıyor. Bunlar çok farklı şeylerdir. Duyguyu fark eden ama umursamayan bir çocukla, duyguyu hiç fark etmeyen bir çocuğun ihtiyacı da farklıdır.
Çalışma duygu tanımadan başlar: önce yüz ifadeleri, sonra ses tonu, sonra bağlamdan çıkarım. Duygunun nedenini anlama basamağı bunun üstüne gelir.
Sosyal beceri eğitimi grup hâlinde mi olmalı?
Beceri sonunda grupta kullanılacaktır, ancak öğrenme aşaması için birebir ortam daha uygundur. Grup ortamı hızlıdır; beceriyi henüz kurmamış çocuk grupta çoğu zaman geri çekilir veya olumsuz deneyim yaşar.
Bu nedenle önce birebir kurulum, sonra doğal ortama aktarım yolunu izliyorum. Aktarım aşamasında aileyle birlikte gerçek ortamlar planlanır.
Zihin kuramı çalışmalarına kaç yaşında başlanır?
Tipik gelişimde bu beceriler 4-5 yaş civarında belirginleşir. Çalışmalara da genellikle bu yaşlardan itibaren başlanabilir; içerik çocuğun bilişsel düzeyine göre ayarlanır.
Okul çağında ve ergenlikte de çalışılabilir; hatta sosyal ilişkilerin karmaşıklaştığı dönemde ihtiyaç daha görünür hâle gelir. Yaş sınırı yoktur, içerik değişir.
Diğer sorular için tüm sık sorulan sorular bölümüne bakabilirsiniz.
Çocuğunuz İçin İlk Adımı Atın
Sorularınız için WhatsApp'tan yazabilir veya formu doldurabilirsiniz. En kısa sürede dönüş yapılır.