Bakırköy'de Sosyal Beceri ve
Zihin Kuramı Eğitimi
Bakırköy'de listelenen 25 özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinin bir bölümü grup çalışması yürütüyor; buna karşılık velilerin bana sorduğu soru neredeyse hep aynı: gruba mı yazdıralım, birebir mi çalışalım. Bu sayfayı o sorunun cevabı üzerine kurdum.
Kısa Cevap
Bakırköy'de sosyal beceri eğitimini birebir başlatıp akran ortamına aktarım hedefiyle yürütüyorum; çalışılan başlıklar zihin kuramı, duygu okuma, sıra alma ve oyun becerileri. Tanı koymam; otizm tanısı yalnızca hekimin işidir. Eğitsel değerlendirmeyi Osmaniye Mahallesi'ndeki Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi yapar. Telefon: 0537 513 83 98.
Çocuğum arkadaş edinemiyor, ne yapmalıyım?
Arkadaş edinememenin altında birbirinden çok farklı üç tablo yatabilir ve hangisi olduğu belirlenmeden yapılan çalışma boşa gidiyor: beceri eksikliği, kaygı ya da ilgi farklılığı.
Beceri eksikliğinde çocuk oyuna katılmak ister ama nasıl katılacağını bilmez; kaygıda katılmayı bilir ama girişemez; ilgi farklılığında ise katılmayı zaten istemez ve tek başına oynamaktan memnundur.
Ayrımı yapmanın pratik yolu, çocuğun tek başına oynarken mutlu olup olmadığına bakmak. Üçü için de yapılacak çalışma farklı; ilk görüşmede en çok zaman ayırdığım konu bu ayrım oluyor.
Zihin kuramı nedir, neden önemli?
Zihin kuramı, bir kişinin karşısındakinin kendisinden farklı düşünce, inanç, niyet ve duygulara sahip olabileceğini anlayabilme becerisidir. Sosyal ilişkilerin görünmeyen altyapısıdır.
Önemi şurada ortaya çıkıyor: bu beceri olmadan bir çocuk kuralı öğrense bile kuralın neden var olduğunu anlamıyor. "Sıranı bekle" cümlesini uygulayabilir ama diğer çocuğun da beklemekten sıkıldığını fark edemez, dolayısıyla kuralı esnetmesi gereken durumu kaçırır.
Bu yüzden sosyal beceri çalışmasını kural ezberi olarak kurmuyorum. Kavramın kendisini zihin kuramı nedir yazısında ayrıntılı anlattım.
Bakırköy'de grup çalışması mı, birebir mi daha iyi?
İkisi birbirinin alternatifi değil, bir sıralamanın iki basamağı: birebir çalışma beceriyi kurar, grup çalışması o beceriyi gerçek akran ortamına taşır. Sıra ters çevrildiğinde grup çoğu zaman işe yaramıyor.
| Konu | Birebir çalışma | Grup çalışması |
|---|---|---|
| Uygun olduğu aşama | Beceri henüz yokken | Beceri kurulduktan sonra |
| Hata payı | Hata güvenli, düzeltme anında | Hata akran önünde, düzeltme gecikmeli |
| Tempo | Çocuğun temposu | Grubun temposu |
| Kazandırdığı | Basamağın kendisi | Genelleme ve dayanıklılık |
| Tek başına yeterli mi | Hayır, aktarım gerekir | Beceri yoksa hayır |
Tablo iki düzeni karşılaştırır, birini diğerine üstün göstermez. Bakırköy'de merkez arzının yüksek olması, sıralamayı doğru kurmayı daha da kolaylaştırıyor.
Bakırköy'de dizinlerde 25 merkez listeleniyor ve nüfus yaklaşık 218 bin. Yani grup çalışması bulmak görece kolay. Benim önerim, grubun beceri kurulduktan sonra devreye alınması ve iki düzenin aynı hedef listesini paylaşması.
Yaşa göre hangi sosyal beceriler bekleniyor?
| Yaş | Beklenen beceri | Uyarı sayılabilecek gözlem |
|---|---|---|
| 2–3 yaş | Yan yana oyun, basit taklit | Başka çocuğun varlığını hiç fark etmemesi |
| 3–4 yaş | Sıra alma, oyuncak paylaşma | Her oyunun kendi kuralıyla yürümesi ısrarı |
| 4–5 yaş | Rol oyunu, basit duygu adlandırma | Karşısındakinin üzüldüğünü fark etmemesi |
| 5–6 yaş | Yanlış inancı anlama, kural pazarlığı | Şakayı sürekli gerçek sanması |
| 7 yaş ve üzeri | Arkadaşlık sürdürme, ima anlama | Hiçbir arkadaşlığın bir aydan uzun sürmemesi |
Tablo eğitsel planlama içindir, tanı ölçütü değildir. Bir çocuğun tabloya uymaması tek başına bir sonuç doğurmaz.
Tabloyu ailelerle birlikte okuyorum ve hangi basamağın atlanmış olduğunu belirliyoruz. Sosyal beceri çalışmasında en sık yapılan hata, atlanmış bir basamağın üzerine yeni basamak koymaya çalışmak.
Sıra almayı öğretmek nasıl olur?
Sıra alma öğretimi, kuralı söylemekle değil bekleme süresini kademeli uzatmakla kuruluyor. Çocuk beklemenin kendisini tolere edemiyorsa kuralı bilmesi işe yaramıyor.
Uygulamada başlangıç noktam çok kısa: iki kişilik, iki turluk ve hızlı biten bir oyun. Bekleme süresi birkaç saniye. Tur sayısı ve bekleme süresi haftalar içinde artırılıyor.
İkinci aşamada beklerken yapılacak bir iş veriyorum: zarı tutmak, puanı saymak, sırayı söylemek. Boş bekleme, dolu beklemeden çok daha zor. Üçüncü aşamada oyun akran ortamına taşınıyor.
Çocuğum şakaları ve espriyi anlamıyor, normal mi?
Şakayı anlamamak yaşa göre değerlendirilmesi gereken bir gözlemdir; okul öncesinde oldukça yaygındır, ilkokul çağında sürüyorsa ve her defasında sözü gerçek anlamıyla alıyorsa üzerinde durmaya değer.
Bunun zihin kuramıyla doğrudan ilgisi var. Şaka anlamak için konuşanın söylediğine kendisinin de inanmadığını fark etmek gerekiyor; bu, ileri düzey bir zihin kuramı işlemi.
Çalışmada kullandığım yol, önce niyet ayrımını öğretmek: "Bunu gerçekten mi söyledi, yoksa şaka mı yaptı?" sorusu üzerinden kısa senaryolar. Ardından ses tonu ve yüz ifadesi ipuçları ekleniyor.
Bakırköy'de eğitsel değerlendirme nereden yapılır?
Eğitsel değerlendirmeyi Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi yapar. Merkez Osmaniye Mahallesi'nde, İncirli Yolu Sokak üzerindeki okul sitesinin dördüncü katında bulunuyor.
Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi
- Semt
- Osmaniye Mahallesi / İncirli
- Adres
- Osmaniye Mah., İncirli Yolu Sk., Nefus Nakipoğlu Eğt. Uyg. Okul Sitesi No 18, 4. Kat
- Telefon
- 0212 572 55 91
- Ücret
- Eğitsel değerlendirme ücretsizdir
Bilgiler kurumun kendi MEB iletişim sayfasından alınmıştır. Sosyal beceri tarafında görüşmeye giderken, çocuğun akranlarıyla oyun sırasında yaşadıklarına dair bir haftalık kısa gözlem notu götürmenizi öneriyorum; bu not, görüşmede en çok işe yarayan belge oluyor. Randevuyu e-Devlet üzerindeki MEB RAM Randevu Sistemi sayfasından oluşturabilirsiniz.
Ulaşım tarafında doğrulayabildiğim veri, M3 hattının Bakırköy Sahil, Özgürlük Meydanı, İncirli ve Haznedar istasyonlarının ilçe içinde olması. Başvuru sürecinin tamamını RAM raporu nasıl alınır yazısında anlattım.
Otizm tanısı şart mı?
Şart değil. Sosyal beceri ve zihin kuramı çalışması tanıya bağlı bir hizmet değildir; bu becerilerde zorlanan her çocukla, tanısı olsun olmasın çalışılabilir.
Otizm tıbbi bir tanıdır ve yalnızca hekim koyar. Ben tanı koymam, tanıyı doğrulamam ya da reddetmem. Ailenin tanı arayışı varsa yönlendirmem hekimedir ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nedir.
Sosyal beceri tarafında zorlanan çocukların hepsinde otizm aranmaz; kaygı, dil gelişimi, akran ortamına geç girme ya da yalnızca deneyim eksikliği de aynı tabloyu üretebilir. Erken dönem işaretlerini otizm erken belirtileri yazısında topladım.
Merkezdeki grup çalışmasıyla evdeki birebir nasıl bağlanıyor?
İki düzeni bağlamanın tek yolu ortak bir hedef listesi. Merkezin grup hedefleri elimde olmadığında, evdeki çalışma aynı beceriyi tekrar etme riskine giriyor.
Bu yüzden ilk görüşmede merkezin BEP hedeflerini görmek istiyorum. Hedefler elimdeyse birebir çalışmayı grubun bir basamak öncesine yerleştiriyorum: grupta uygulanacak beceri, evde önce güvenli ortamda kuruluyor.
Ters yönde de bağlantı var: grupta yaşanan bir zorluk, ertesi hafta birebir seansta senaryo olarak çalışılıyor. Grup gözlemleri olmadan sosyal beceri çalışması kör ilerliyor.
Duygu okuma nasıl öğretiliyor?
Duygu okuma öğretimi üç aşamada ilerliyor: duyguyu adlandırma, duygunun nedenini bulma, duygunun davranışa etkisini tahmin etme. Sıra atlanmıyor.
Birinci aşamada yüz ifadesi ve ses tonu üzerinden dört temel duyguyla başlıyoruz. İkinci aşamada "neden üzüldü?" sorusuna geçiyoruz; burada artık olayın kendisi devreye giriyor. Üçüncü aşamada "şimdi ne yapar?" sorusu geliyor ve bu, zihin kuramının başladığı yer.
Bakırköy'de çalıştığım çocuklarda en sık atlanan basamak ikincisi oluyor: çocuk duyguyu adlandırabiliyor ama nedeniyle bağlantı kuramıyor. Bu bağlantı kurulmadan üçüncü aşama yürümüyor.
Bakırköy'de seanslar nerede yapılıyor?
Bütün seanslar çocuğun kendi evinde birebir yapılıyor; gelinebilecek bir ofis ya da merkez yok. Sosyal beceri çalışmasında bunun özel bir gerekçesi var.
Gerekçe şu: sosyal becerinin ilk sınandığı yer evdir. Kardeşle sıra alma, misafirle selamlaşma, oyunun kaybedildiği anda verilen tepki. Bu anları ancak evde görebiliyorum ve çalışma doğrudan onların üzerine kuruluyor.
Seansların bir bölümünü kardeş ya da kuzenle birlikte yapılan oyunlara ayırıyorum. Bu, birebirden gruba geçişte kullandığım ara basamak. İlçedeki diğer başlıklar Bakırköy özel eğitim sayfasında.
Bakırköy'de neleri yapmıyorum?
Tanı koymuyorum, hekim raporunu yorumlamıyorum, ilaç ve tıbbi tedavi konusunda hiçbir görüş bildirmiyorum. Bu başlıkların tamamı hekimin alanıdır.
Dil ve konuşma terapisi, fizyoterapi ile ergoterapi de vermediğim hizmetler. Sosyal beceri tarafında en sık karşılaştığım yönlendirme gerekçesi konuşma gecikmesi oluyor; bu durumda aileyi dil ve konuşma terapistine yönlendiriyorum.
Psikoterapi de vermiyorum. Sosyal geri çekilmenin altında belirgin bir kaygı tablosu görürsem yönlendirmem ruh sağlığı uzmanınadır ve kendi çalışmamı onun planına göre ayarlarım.
İlerlemeyi neye bakarak ölçüyorum?
Dört somut göstergeye bakıyorum: bir oyunda kalabildiği tur sayısı, oyunu kendisi başlatma sayısı, akranın duygusunu doğru okuduğu durum sayısı ve çatışma sonrası toparlanma süresi.
Bu göstergelerin hepsi evde ve okulda gözlemlenebilir. Ölçümü ailenin tuttuğu kısa bir çizelgeden alıyorum; okul tarafında ise öğretmenden teneffüs gözlemini istiyorum.
İki ölçümü sekiz haftada bir yazılı olarak yan yana koyuyorum. Dikkat tarafında ayrı bir çalışma gerekiyorsa Bakırköy dikkat çalışmaları, sosyal iletişimin daha erken basamakları söz konusuysa Bakırköy otizm eğitimi, okuma tarafında tıkanma varsa Bakırköy disleksi desteği ve Bakırköy okuma-yazma öğretimi sayfaları doğru başlangıç. Genel hizmet çerçevesi zihin kuramı ve sosyal beceriler sayfasında, komşu ilçedeki karşılığı Zeytinburnu sosyal beceri eğitimi sayfasında.
Bakırköy'den Gelen Sosyal Beceri Soruları
Bakırköy'de grup çalışmasına yazdırdık ama ilerleme göremiyoruz, neden?
En sık nedeni sıralamanın ters kurulmuş olması. Grup, olmayan bir beceriyi öğretmez; var olan bir beceriyi genelleştirir.
Çocuk grupta sürekli izleyici konumunda kalıyorsa, beceri henüz kurulmamış demektir. Bu durumda birebir çalışmayla basamağı kurup gruba geri dönmek daha hızlı sonuç veriyor.
Kardeşiyle iyi anlaşıyor ama okulda arkadaş edinemiyor, neden?
Kardeş ilişkisi öngörülebilir bir ilişkidir: kurallar bilinir, tepkiler tahmin edilebilir, hata affedilir. Akran ilişkisinde bunların hiçbiri geçerli değil.
Bu yüzden kardeşle kurulan beceri akrana kendiliğinden aktarılmıyor. Çalışmada kardeşi bilinçli olarak ara basamak gibi kullanıyorum, ama orada bırakmıyorum.
İncirli'deki RAM'a gitmeden çalışmaya başlayabilir miyiz?
Başlayabilirsiniz. Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi raporu benimle çalışmanın ön koşulu değil.
Raporu yine de öneriyorum, çünkü okuldaki destek eğitim odası ve sınıf içi düzenlemeler rapora bağlı. Merkezin telefonu 0212 572 55 91; eğitsel değerlendirme ücretsiz.
Bakırköy'de merkez çok, hangisine gideceğimizi nasıl seçeriz?
Seçim benim yapabileceğim bir şey değil ve belirli bir kurumu önermem. Sizin bakabileceğiniz üç şey var: grup çalışmasının yaş bandı, grup mevcudu ve hedeflerin yazılı paylaşılıp paylaşılmadığı.
Üçüncüsü en belirleyicisi. Hedefleri yazılı paylaşan bir kurumla evdeki çalışmayı bağlamak mümkün oluyor; paylaşmayan bir kurumla iki düzen ayrı ayrı yürüyor.
Sosyal beceri eğitimi kaç yaşında başlar?
Belirli bir başlangıç yaşı yok; çalışılan basamak yaşa göre değişiyor. Okul öncesinde ortak dikkat, taklit ve yan yana oyun; ilkokulda sıra alma, duygu okuma ve yanlış inanç; sonrasında ima ve arkadaşlık sürdürme.
Erken başlamanın avantajı, akran farkının henüz büyümemiş olması. Ama geç kalınmış bir yaş da tanımlamıyorum; ergenlik döneminde de çalışılabilecek başlıklar var.
Çocuğum sürekli sözü kesiyor, bu da sosyal beceri konusu mu?
Evet, sıra alma başlığının konuşma içindeki karşılığı. Oyunda sırasını bekleyebilen bir çocuk, konuşmada beklemekte zorlanabiliyor; ikisi ayrı ayrı çalışılıyor.
Kullandığım yol, konuşma sırasını görünür kılmak: elinde bir nesne olan konuşur kuralıyla başlayıp nesneyi kademeli olarak kaldırmak. Ayrıca beklerken söyleyeceğini unutmamak için kısa bir not tutma alışkanlığı kuruyoruz.
Bu çalışma otizmi geçirir mi?
Hayır ve böyle bir iddiada bulunmam. Otizm tıbbi bir tanıdır; ne tanıyı koyarım ne de tanıyı ortadan kaldıracak bir çalışma yürütürüm.
Yaptığım iş eğitsel destek: zihin kuramı, duygu okuma, sıra alma, oyun ve akran ilişkisi becerilerinin öğretimi. Sonuç bir iyileşme raporu değil, ölçülebilir bir beceri ilerlemesidir.
Bakırköy'de Grup mu Birebir mi, Birlikte Karar Verelim
Çocuğunuzun yaşını, akranlarıyla oyun sırasında yaşananları ve varsa gittiği grup çalışmasını yazın; hangi düzenin şu an doğru olduğunu ilk görüşmede netleştirelim.