Bakırköy'de Otizm ve
DIR/Floortime Desteği
Bakırköy, hedef bölgelerim içinde nüfusu en düşük ama özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi sayısı en yüksek olan ilçe: yaklaşık 218 bin kişiye 25 merkez. Buradaki ailelerin çoğu zaten bir merkeze kayıtlı. O yüzden bu sayfanın sorusu "merkez mi, ev mi" değil; "ikisi birlikte nasıl kurulur".
Kısa Cevap
Bakırköy'de otizm spektrumundaki çocuklarla evlerinde birebir çalışıyorum; yaklaşım DIR/Floortime, yani ilişki ve oyun temelli. İlçede 25 özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi var; buradaki asıl soru merkez mi ev mi değil, ikisinin nasıl birleştirileceği. Tanıyı çocuk psikiyatristi koyar, eğitim yönlendirmesini Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi yapar. Telefon: 0537 513 83 98.
Bakırköy'de otizm desteği evde birebir olarak nasıl yürüyor?
Bakırköy'de yürüttüğüm otizm çalışması, çocuğun kendi evinde, haftada belirlenen gün ve saatlerde yapılan birebir seanslardan oluşur. Yaklaşım DIR/Floortime'dır: masa başında görev listesi değil, çocuğun o an ilgilendiği şeyin içine girip iletişim döngüsü kurma çalışması.
Seans üç parçaya bölünür. İlk bölümde çocuğun o günkü düzenlenme durumu okunur — uykusuz mu, aşırı hareketli mi, geri çekilmiş mi. İkinci bölümde asıl çalışma yapılır. Son bölüm ailenindir; o hafta evde neyin tekrarlanacağı konuşulur.
Yirmi bir yıllık çalışma hayatımda gördüğüm en belirleyici fark, seansın kendisinde değil bu son bölümde ortaya çıkıyor. Haftada bir saatlik seans tek başına bir şeyi değiştirmez; onu değiştiren, o saatte kurulan düzenin diğer altı güne yayılmasıdır. Yaklaşımın kuramsal çerçevesini otizm ve DIR/Floortime sayfasında ayrıntılı anlattım.
Bakırköy'de 25 merkez varken evde birebir çalışmanın eklediği ne?
Bakırköy, yaklaşık 218 bin nüfusuyla çalıştığım yedi ilçe içinde en az kalabalık olanı; buna karşılık listelenen özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi sayısı 25. Yani arz burada dar değil, aksine bol.
Bolluk kendi sorununu getiriyor. Merkez seansı belirli bir süreye ve belirli bir odaya sıkışmış durumda; çocuk oraya gidiyor, yapılandırılmış bir ortamda çalışıyor ve eve dönüyor. Kazanılan beceri o odada kalırsa aile bunu ilerleme olarak hissetmiyor.
Evde birebir çalışmanın eklediği şey yeni bir yöntem değil, becerinin kullanıldığı yerin değişmesi. Sıra almayı seans odasında öğrenen bir çocuk, aynı sırayı kendi oturma odasında kardeşiyle kurabildiğinde iş tamamlanmış olur. Buna eğitim dilinde genelleme deniyor ve otizmde en çok tıkanan yer burasıdır.
Merkez programı ile evdeki çalışma nasıl birbirine bağlanır?
Bağlantı, hedeflerin ikiye bölünmesiyle kurulur. Merkez neyi çalışıyorsa evde onun tekrarı değil, o becerinin günlük hayattaki karşılığı çalışılır.
| Alan | Merkez seansında öne çıkan | Ev seansında öne çıkan |
|---|---|---|
| Ortam | Yapılandırılmış oda, sabit materyal | Çocuğun kendi odası, mutfak, koridor |
| Hedef tipi | Beceriyi kazandırma | Beceriyi günlük rutine taşıma |
| Kim var | Uygulayıcı ve çocuk | Uygulayıcı, çocuk, aile ve varsa kardeş |
| Ölçüm | Kurum kayıt sistemi | Kapatılan iletişim döngüsü sayısı |
| Aile katılımı | Genellikle görüşme yoluyla | Seansın son bölümünde doğrudan |
Tablo, iki düzenin tipik farklarını özetler; her merkezin çalışma biçimi aynı değildir ve bölüşüm ilk görüşmede o merkezin programına bakılarak yeniden yazılır.
Tek cümleyle: merkez beceriyi kurar, ev onu hayata bağlar. İkisi aynı işi yapmaya başladığında çocuk iki kez yoruluyor ve hiçbiri tamamlanmıyor.
DIR/Floortime nedir, ABA'dan farkı nedir?
DIR/Floortime, çocuğun ilgisini takip ederek ilişki üzerinden gelişimi destekleyen bir çerçevedir; ABA ise davranışı küçük adımlara bölüp pekiştireçlerle sistematik biçimde öğreten bir yaklaşımdır. Aralarındaki fark yöntem ayrıntısı değil, başlangıç noktasıdır.
Floortime'da hamleyi çocuk başlatır, yetişkin karşılık verir. ABA'da hedef davranışı yetişkin belirler ve öğretim ona göre kurulur. Uygulamada ikisi birbirinin düşmanı değildir; birçok çocukta ikisi yan yana yürür.
Ben ABA terapisti değilim ve ABA programı yürütmüyorum. Çalıştığım çerçeve DIR/Floortime, buna eşlik eden zihin kuramı ve sosyal beceri çalışmalarıdır. İkisini karşılaştıran ayrıntılı anlatım için DIR/Floortime nedir, nasıl uygulanır yazısına, sosyal biliş tarafı için zihin kuramı ve sosyal beceriler sayfasına bakabilirsiniz.
Çocuğum göz teması kurmuyor, otizm mi?
Tek başına göz teması azlığı otizm anlamına gelmez ve ben tanı koymam. Otizm tanısını çocuk psikiyatristi, gelişimsel değerlendirme sonrasında koyar.
Eğitsel açıdan bakarken göz temasının varlığından çok işlevine bakıyorum. Soru şu: çocuk bir şey isterken bakıyor mu, bir şeyi paylaşmak için bakıyor mu, yoksa yalnızca kendisine dokunulduğunda mı bakıyor? İstemek için bakmak ile paylaşmak için bakmak arasındaki fark, gelişimsel olarak büyük bir farktır.
Endişe eşiğini belirleyen üç şey var: birden fazla işaretin bir arada olması, bunların sürekli olması ve sosyal iletişim alanını kapsaması. Erken dönem işaretlerin tam listesini 0–3 yaş otizm belirtileri yazısında derledim.
Yaşa göre sosyal iletişimde ne beklenir, ne uyarı sayılır?
| Yaş | Beklenen | Uyarı işareti |
|---|---|---|
| 12 ay | İsmine dönme, el sallama, agulama | İsmi söylendiğinde hiç dönmeme |
| 18 ay | İstediğini parmakla gösterme, tek kelimeler | Hiç işaret etmeme, hiç kelime olmaması |
| 24 ay | İki kelimelik anlamlı cümle, basit taklit | Kendiliğinden cümle kuramama, taklidin yokluğu |
| 36 ay | Hayali oyun, akranın yanında oyuna katılma | Oyunun hep aynı sırayla ve tek başına oynanması |
| 48 ay | Sıra alma, basit karşılıklı sohbet | Konuşmanın tek yönlü ve tek konulu kalması |
Tablo eğitsel gözlem içindir, tanı ölçütü değildir. Tipik gelişen çocuklarda da tek tek maddeler görülebilir; tanıyı yalnızca hekim koyar.
Her yaşta gecikmeden değerlendirme gerektiren tek bir işaret var: daha önce kazanılmış bir becerinin kaybedilmesi. Konuşan bir çocuğun konuşmayı bırakması bunun en bilinen örneği.
Bakırköy'de otizm değerlendirmesi nereden başlar?
Eğitsel değerlendirme Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nde yapılır; merkez Osmaniye Mahallesi'nde, İncirli Yolu Sokak üzerindedir. Tıbbi tanı süreci ise çocuk psikiyatrisi polikliniğinden yürür ve bu iki süreç birbirinin yerine geçmez.
Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi
- Semt
- Osmaniye Mahallesi, İncirli
- Adres
- Osmaniye Mah., İncirli Yolu Sk., Nefus Nakipoğlu Eğt. Uyg. Okul Sitesi No 18, 4. Kat
- Telefon
- 0212 572 55 91
- Ulaşım
- M3 hattının İncirli istasyonu ilçe içindedir
- Ücret
- Eğitsel değerlendirme ücretsizdir
Bilgiler kurumun kendi MEB sayfasından alınmıştır. Randevu işlemleri MEB RAM Randevu Sistemi üzerinden yürütülür.
Sürecin tamamı, hangi evrakın ne zaman istendiği ve rapor sonrası adımlar için RAM raporu nasıl alınır yazısına bakın. Sağlık kurulu tarafındaki karşılığı olan ÇÖZGER raporunu ayrı bir yazıda anlattım; ikisi farklı kurumlardan, farklı amaçlarla alınır.
Kaç yaşında başlamak gerekir?
Şüphe oluştuğu anda başlanır; tanıyı beklemek gerekmez. DIR/Floortime çerçevesindeki çalışma 18. aydan itibaren uygulanabilir.
Erken başlamanın nedeni şu: yaşamın ilk yıllarında beynin bağlantı kurma hızı en yüksek düzeydedir ve aynı çalışma bu dönemde daha kısa sürede karşılık verir. Ancak "geç kaldık" cümlesini de kabul etmiyorum. Yedi yaşında başlanan çalışma da işe yarar; yalnızca hedef listesi değişir, tempo değişir.
Uygulamada en çok zaman kaybettiren yaklaşım "bekleyelim, belki geçer" oluyor. Değerlendirme istemek tanı almak anlamına gelmez ve çoğu aile görüşmeden rahatlayarak dönüyor.
Evde yapılan seans merkezdeki seanstan neden farklı?
Farkı yaratan, çocuğun evinde davranışının gerçek hâliyle görünmesidir. Merkeze giden çocuk çoğu zaman bir "ziyaret modu"na geçer; kurallar nettir, ortam sadeleştirilmiştir, uyaran azdır.
Ev ise sadeleştirilmemiştir. Televizyon açıktır, kardeş vardır, yemek kokusu vardır, oyuncaklar dağınıktır. Çocuğun zorlandığı anlar tam olarak buralarda yaşanır ve seansın malzemesi de bu anlar olur.
Bakırköy'de bunun pratik bir yansımasını da görüyorum: merkez seansına gitmek için harcanan yol ve bekleme süresi, küçük bir çocukta seansın kendisinden daha yorucu olabiliyor. Evde çalışıldığında çocuk seansa dinç giriyor. Bu tek başına bir yöntem üstünlüğü değil ama günlük hayatta ölçülebilir bir fark.
Ailenin seans içindeki rolü nedir?
Ailenin rolü izleyicilik değil, uygulayıcılık. Seansın son bölümü ailenin bölümüdür ve o bölümde tek bir şey belirlenir: hafta boyunca hangi kısa çalışma, hangi anda yapılacak.
Verdiğim ev görevi hiçbir zaman uzun değil. Günde yirmi dakika, telefon kapalı, yerde ve çocuğun göz hizasında. Yirmi dakikanın gücü süresinden değil, her gün tekrarlanmasından geliyor.
Kimin katılacağı da baştan belirleniyor. Anneanne, babaanne ya da bakıcıyla da yürüyor; tek şart aynı kişinin süreklilikle katılması. Her hafta başka birinin bulunduğu düzende bilgi kayboluyor. Bu konudaki genel çerçeveyi otizmli çocuk nasıl eğitilir yazısında topladım.
Bakırköy'de neleri yapmıyorum?
Tanı koymuyorum. Otizm tanısı çocuk psikiyatristinin, eğitsel değerlendirme Bakırköy Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nin yetkisindedir.
İlaç konusunda görüş bildirmem; bu yalnızca hekimin alanı. Dil ve konuşma terapisi vermiyorum. Fizyoterapi ve ergoterapi uygulamıyorum. ABA terapisti değilim. Bu alanların hiçbirinde "yapabilirim" demem, gereken durumda doğru uzmana yönlendiririm.
Ayrıca hiçbir zaman iyileşme sözü vermiyorum. Otizm bir gelişim farklılığıdır; benim yaptığım iş iletişim, oyun ve sosyal beceri alanında eğitsel destek vermektir. Motor ve bilişsel tarafın nerede durduğunu bilişsel motor gelişim sayfasında, sözel iletişimin sınırlarını dil ve iletişim gelişimi sayfasında açıkladım.
Bakırköy'de ilerlemeyi neye bakarak ölçüyorum?
Ölçüt tek: seans içinde kapatılan iletişim döngüsü sayısı. Çocuk bir hamle yapar, ben anlamlı bir karşılık veririm, o da buna karşılık verirse döngü kapanmış olur.
Otuz dakikada üç döngüden otuz döngüye çıkmak, otizmde en anlamlı ve en somut ilerleme göstergelerinden biridir. Bu sayıyı her seansta not ediyorum ve sekiz haftada bir aileye yazılı olarak veriyorum.
Verdiğim belge bir rapor değil, çalışma notudur; RAM raporunun yerini tutmaz. Ancak okulun bireyselleştirilmiş eğitim programı toplantısında dayanak olarak kullanılabiliyor. İlçedeki diğer başlıkları Bakırköy özel eğitim sayfasında, okuma tarafındaki çalışmayı Bakırköy disleksi desteği sayfasında, komşu ilçedeki karşılığını Zeytinburnu otizm eğitimi sayfasında bulabilirsiniz.
Bakırköy'den Gelen Otizm Soruları
Bakırköy'de ofisiniz var mı, çocuğu size mi getireceğiz?
Ofisim yok ve olmasını da istemiyorum. Bütün seanslar çocuğun kendi evinde yapılıyor.
Otizmde bu bir konfor tercihi değil, yöntem tercihi. Çocuğun oyuncakları, mutfağı, kardeşi ve günlük rutini seansın malzemesi oluyor; bunları bir odaya taşıyamazsınız.
Zaten Bakırköy'de bir merkeze gidiyoruz, evde ayrıca çalışmak fazla olmaz mı?
Fazla olup olmadığını belirleyen toplam saat değil, hedeflerin çakışıp çakışmadığı. Aynı hedefin iki yerde ayrı yöntemlerle çalışılması çocuğu yorar.
Bu yüzden ilk görüşmede merkezin size verdiği hedef listesini istiyorum. Evdeki plan o listenin dışında kalan alanı kapsayacak biçimde yazılıyor.
Merkezdeki öğretmenle görüşüyor musunuz?
Ailenin isteği ve onayıyla görüşüyorum. Bu zorunlu değil ama işi belirgin biçimde kolaylaştırıyor.
Görüşme uzun olmuyor: hangi hedefin kimde olduğu ve hangi pekiştirecin çocukta işe yaradığı konuşuluyor. Tek bir telefon görüşmesi çoğu zaman yeterli.
Bakırköy RAM'a başvurmadan başlayabilir miyiz?
Başlayabilirsiniz. RAM raporu benimle çalışmanın ön koşulu değil.
Rapor, devlet destekli seans hakkı ve okuldaki düzenlemeler için gerekli. Yani rapor süreci sizin için değerli, ama beklerken geçen aylar çocuk için değerli değil. İkisini paralel yürütmek en verimlisi.
Çocuğum hiç konuşmuyor, önce konuşma terapisi mi almalı?
Dil ve konuşma terapisi vermiyorum; konuşmanın kendisi bir dil ve konuşma terapistinin alanı ve bu ikisi birbirinin alternatifi değil.
Benim çalıştığım katman iletişimin sözcük öncesi tarafı: bakış, jest, sıra alma, karşılıklılık. Bu zemin kurulduğunda terapistin çalışması da daha hızlı ilerliyor.
Ataköy ya da Yeşilköy tarafına da geliyor musunuz?
Bakırköy içinde randevu programı uygunsa geliyorum. Kararı yol süresine göre veriyorum.
Ölçütüm net: seans süresinden kısmak zorunda kalacağım bir randevuyu baştan kabul etmiyorum. Trafiğin yoğun olduğu saatlerde bu bazen tek bir ilçe içinde bile belirleyici oluyor.
Seansı kaydedip merkezle paylaşabilir miyiz?
Video kaydı yapmıyorum ve paylaşmıyorum. Çocuğun görüntüsü ve çalışması kişisel veridir; bunu paylaşmanın eğitsel bir karşılığı da yok.
Paylaşılabilir olan şey yazılı çalışma notu: hangi hedefe hangi görevle çalışıldı, ne gözlendi. Bunu ailenin isteğiyle merkeze de okula da iletebiliyorum.
Bakırköy'de İki Düzeni Birbirine Bağlayalım
Çocuğunuzun yaşını, hâlihazırda gittiği merkezin haftalık programını ve evde hangi saatlerin boş kaldığını yazın; ev seansını o programın açığını kapatacak biçimde kuralım.